ટોણાંબાજ

એ કેવી રીતે વર્તે છે

ટોણાંબાજ એવી પ્રતિક્રિયા ઇચ્છે છે જેના તરફ એ આંગળી ચીંધી શકે. એ અંગત ટોણો મારે છે, એને મજાક કહે છે, અને રાહ જુએ છે. તમે સાથે હસો, તો ટોણો ટકી જાય છે. તમે ભડકો, તો જે કોઈ સાંભળતું હોય એની તરફ ફરીને એ તમારા ગુસ્સાને પુરાવો બનાવે છે કે મુશ્કેલ માણસ તમે છો. આ એટલે ચાલે છે કે બંને રસ્તા ખરાબ લાગે છે: વિરોધ કરો તો તમે ચીડિયા લાગો, ચૂપ રહો તો સહમત હો એવું લાગે. મજાક એને ઢાલ આપે છે, એટલે ટોણાનો એના પોતાના આધારે ક્યારેય બચાવ કરવો પડતો નથી.

એ કેવું બોલે છે

• પધાર્યા ખરા! રાત ભારે ગઈ, કે ચહેરો હવે કાયમ આવો જ રહેશે?
• અરે, શાંતિ રાખ, મજાક છે. ઓહો. જોયું? બધા તારા વિશે આ જ તો કહે છે.
• આજે બહુ જલદી ખોટું લાગી જાય છે, હં? મેં તો એ જ કહ્યું જે બધા વિચારે છે.

શું અસર કરે છે

તમે સ્થિર રહો અને ગુસ્સા વગર, ઉશ્કેરણીમાં આવ્યા વગર, ટોણાને સાદા શબ્દોમાં નામ આપો, ત્યારે એ નમતું જોખે છે. એણે શું કહ્યું એ કહો, કહો કે તમને એ રમૂજી ન લાગ્યું, અને ત્યાં જ અટકો. કોઈ ભાષણ નહીં, સામે કોઈ અપમાન નહીં. એ આગ્રહ કરે કે એ મજાક હતી, તો એ મજાક હતી કે નહીં એ વિશે દલીલ ન કરો. તમારી વાત એક વાર, શાંતિથી ફરી કહો, અને વાતચીત આગળ વધારો. દરેક શાંત જવાબ એ પ્રતિક્રિયા છીનવી લે છે જેના માટે આ આખો ખેલ છે. થોડા દાવ પછી આ નાટક કામ કરતું બંધ થઈ જાય છે, અને ઘણા લોકો એ છોડી દે છે કે સ્વીકારે છે કે વાત હદ બહાર ગઈ.

તમારો જવાબએ મારા દેખાવ પર ટોણો હતો, અને મને હસવું નથી આવતું. ચાલો, હવે પ્લાન પર પાછા આવીએ.

શું ઊલટું પડે છે

દેખીતી રીતે ગુસ્સે થવું એ જ તો એને જોઈએ છે, કારણ કે હવે એની પાસે આંગળી ચીંધવા માટે કંઈક છે. સામે તમારો પોતાનો ટોણો મારવાથી એવી હરીફાઈ શરૂ થાય છે જેમાં એનો હાથ ઉપર રહે છે. શાંતિ જાળવવા વાત હસી કાઢવાથી એને સંદેશ મળે છે કે ટોણા મારવાનો રસ્તો ખુલ્લો છે. કેમ દુઃખ થયું એની લાંબી સમજૂતી એને વધુ મસાલો આપે છે.